Hoeveel kost gratis onderwijs?

Onderwijs is een basisrecht voor elk kind en elke jongere. Maar hoge kosten maken onderwijs minder toegankelijk voor kwetsbare groepen. Die kosten kunnen serieus oplopen. Daarom pleiten wij voor lagere kosten in het basis- en het secundair onderwijs, met gratis onderwijs als einddoel.

Kosten in het basisonderwijs

  • Basismateriaal zoals handboeken, schoolagenda, knutselmateriaal, atlas of rekenmachine, moet gratis zijn.
  • Voor materiaal en verplichte activiteiten (zwemmen, daguitstappen, toneelvoorstellingen) is er een maximumfactuur.  Dat is per jaar maximaal 55 euro voor kleuters en 105 euro voor lagereschoolkinderen.
  • Kinderen hebben ook recht op 1 jaar gratis zwemmen in hun lagereschoolcarrière.
  • De kosten voor meerdaagse uitstappen, zoals bos-, zee- en boerderijklassen, mogen voor het hele lager onderwijs hoogstens oplopen tot 520 euro. De kleuterschool mag hiervoor geen bijdrage vragen.
  • Andere extra kosten die op de schoolrekening kunnen staan zijn abonnementen, drank, maaltijden, fruit, turnkleren, het schooluniform, klasfoto's, de schoolbus, de voor- en naschoolse opvang en het middagtoezicht. Deze kosten vallen buiten de maximumfactuur. De school mag die dus extra aanrekenen.

Kosten in het secundair onderwijs

  • Secundaire scholen hoeven geen gratis basis- en leermateriaal aan te bieden.
  • Didactisch materiaal zoals handboeken, rekenmachine, schrijfgerief, schrijfblokken, woordenboeken, betaal je zelf. Er bestaan wel afspraken. De school moet een bijdrageregeling uitwerken.
  • Er is geen maximumfactuur voor verplichte activiteiten of meerdaagse reizen. Die komen op de schoolfactuur. Dat geldt ook voor drankjes en maaltijden, het gebruik van de eetzaal, de huur van een laptop, een locker en schoolvervoer.

Heb je betaalmoeilijkheden?

  • Vraag je school om een individueel betalingsplan. Veel scholen werken met een spaarsysteem om de kosten te spreiden. Soms hebben ze ook een solidariteitsfonds. Dan springt een school bij als ouders niet alles kunnen betalen.
  • Om ouders financieel te helpen, is er ook de schooltoeslag. Sinds schooljaar 2019-2020 is de schooltoeslag geïntegreerd in het groeipakket en wordt hij automatisch toegekend. Vragen over een eventuele schooltoeslag? Neem dan contact op met de uitbetaler.

Sommige steden en gemeenten bieden een kansenpas aan. Daarmee kan een kind goedkoper meedoen met bepaalde schoolactiviteiten. Vraag meer informatie aan de school of de sociale dienst van de stad of gemeente.

Stichting Robin helpt jongeren die opgroeien in armoede en die ingeschreven zijn in een Vlaamse middelbare (Robin-)school. Met de Robin-pas kan een gezin schoolmateriaal kopen met een renteloze gespreide betaling en eventueel met korting, dankzij de samenwerking met onder andere uitgeverijen en distributeurs.  

Vzw Krijt ondersteunt scholen en hun partners zodat alle leerlingen in armoede of in een kwetsbare situatie gelijke kansen krijgen. Krijt begeleidt basis- en secundaire scholen om een bewust armoede- en kostenbeleid uit te werken.

Klachten over de schoolfactuur?

  • Bespreek het met de contactpersoon op school of met de oudervertegenwoordiger in de schoolraad. Ook leerlingen kunnen het probleem aankaarten bij de leerlingenraad.
  • Als je de aangerekende schoolkosten te hoog of onterecht vindt, kan je daar een vraag over stellen of een klacht indienen bij de Commissie voor Zorgvuldig Bestuur. Een klacht indienen moet binnen 60 dagen gebeuren. 

Meer weten?

  • Meer informatie over schoolkosten voor basisonderwijs en secundair onderwijs vind je op de website van Onderwijs Vlaanderen.
  • De schooltoeslag is sinds schooljaar 2019-2020 geïntegreerd in het groeipakket en wordt automatisch toegekend en uitbetaald. Vragen over een eventuele schooltoeslag? Neem dan contact op met je uitbetaler.
  • Een interessant onderzoek over studiekosten, vind je hier.

Wat zegt het kinderrechtenverdrag? 

  • Uit artikel 28 vloeit gratis basisonderwijs voort. 
  • Het Verdrag verplicht ook secundair onderwijs voor elk kind toegankelijk te maken en maatregelen te nemen zoals gratis onderwijs en financiële bijstand, als dat nodig is.

Het VN-Kinderrechtencomité maant Vlaanderen en andere regio’s aan om de schoolkosten terug te dringen en om meer werk te maken van gelijke kansen in het onderwijs. Het Comité klaagt in haar rapport aan dat schooltoelagen ingetrokken worden als kinderen te vaak afwezig zijn op school.

Wat zegt de wet? 

De Grondwet (artikel 24§3) bepaalt dat de toegang tot het onderwijs gratis is tot het einde van de leerplicht. Dat betekent dat inschrijven in een basis- of secundaire school gratis is. 

De regels over schoolkosten liggen vast in het Decreet Basisonderwijs, artikel 27 tot artikel 27quater en in de Codex Secundair Onderwijs, artikel 35.

In het kleuter- en lager onderwijs is het verboden om bijdragen te vragen voor kosten die de school maakt om een eindterm te realiseren of een ontwikkelingsdoel na te streven. Er is een officiële lijst van kosteloze materialen. Voor andere kosten bestaan de maximumfactuur en de bijdrageregeling.

In het secundair onderwijs moeten scholen werken met een bijdrageregeling. De schoolraad moet daarover overleggen en ze goedkeuren. De kostprijs van materialen, activiteiten en producten moet in verhouding zijn met wat de school aanbiedt. Bij het kostenbeleid horen ook maatregelen of tegemoetkomingen voor minder gegoede gezinnen. De bijdrageregeling moet in het schoolreglement staan, ten laatste op 1 september. Zowel de bijdrageregeling als de schoolfacturen moeten vermelden dat gespreide betaling mogelijk is en bij wie ouders daarvoor terechtkunnen.

Het toezicht over de naleving is toevertrouwd aan de Commissie Zorgvuldig Bestuur.

Aanbevelingen voor scholen

Onbetaalde rekeningen mogen het welzijn van leerlingen niet ondermijnen

Verschillende ministers van Onderwijs en de Commissie Zorgvuldig Bestuur onderstreepten al dat schoolkosten en onbetaalde schoolrekeningen iets zijn tussen de school en de ouders en dat de leerling zelf er niets mee te maken heeft. Betwistingen rond onbetaalde schoolrekeningen mogen geen negatieve weerslag hebben op de pedagogische relatie tussen de leerling en de school. Het recht op onderwijs van het kind en gelijke onderwijskansen hebben voorrang op discussies over geld.

Ook als de school samenwerkt met een boekhandelaar, moet ze coördinator blijven

Voor boeken schakelen secundaire scholen vaak boekhandelaars in. Die kunnen extra voorwaarden stellen. Verschillende ministers van Onderwijs en de Commissie Zorgvuldig Bestuur wezen al op het gevaar van stigmatisering als leerlingen uitgesloten worden van de georganiseerde verdeling van leermiddelen. Dat is in strijd is met de doelstelling van maximaal gelijke behandeling. Ook als ze samenwerkt met een externe firma, blijft de school zelf verantwoordelijk.

Het Kinderrechtencommissariaat vraagt schoolbesturen en scholen om coördinator te zijn en te blijven. Door de controle te houden over de samenwerking met een leverancier, door ouders te ondersteunen bij de bestelling en de betaling van boeken, door actief op te volgen wie nog niet al zijn boeken heeft en door samen met de ouders een oplossing op maat uit te werken.

In september tellen secundaire scholen hoeveel leerlingen zonder boeken op de schoolbanken zitten (door armoede). Het Kinderrechtencommissariaat steunt die actie. Doe zelf ook de boekencheck! 

Maak schooluitstappen inclusief

Schooluitstappen zijn niet voor iedereen financieel haalbaar. Het Kinderrechtencommissariaat vraagt scholen om er altijd naar te streven dat iedereen kan meedoen met de activiteit, los van het financiële aspect. Maar we begrijpen ook dat dat geen gemakkelijke opdracht is. 

Het rapport mag nooit een stok achter de deur zijn

Elk kind heeft recht op zijn schoolresultaten en zijn rapport. Dat kan nooit afhangen van het wel of niet betaald zijn van de schoolfacturen. De Commissie Zorgvuldig Bestuur veroordeelde al verschillende keren de praktijk van scholen die eind juni schoolrapporten achterhouden als er nog schoolfacturen openstaan.

In 2014 verankerde het decreet rechtspositie dit principe in de regelgeving: ‘Het meegeven van het getuigschrift en rapport kan om geen enkele reden worden ingehouden, ook niet bij verzuim door de ouders van hun financiële verplichtingen.’ 

Vrijwillige giften

Scholen rekenen soms op 'vrijwillige giften'. Het recht om vrijwillige bijdragen te vragen van de ouders staat niet ter discussie. Scholen moeten zich wel bewust zijn van de druk op de verplichte gelijke toegankelijkheid en de kostenbeperking. Daarnaast moeten ze bijzondere aandacht hebben voor minder gegoede ouders.

Kostenregeling voor ICT in het onderwijs

 Met de actie Digisprong maakte de Vlaamse regering vanaf eind 2020 budget vrij voor de digitalisering van het onderwijs. De schoolbesturen hebben veel vrijheid. Ze kunnen laptops (of een ander ICT-toestel) aankopen, huren of leasen. Toestellen mogen gedeeld worden of toegewezen worden aan een vaste leerling. De scholen kunnen de aankoop ook overlaten aan de ouders en die compenseren via de schoolrekening. 

Maar ICT weegt als kostenpost zwaar door in het secundair onderwijs. Het Kinderrechtencommissariaat dringt erop aan dat schoolbesturen een kostenregeling uitwerken die rekening houdt met de financiële draagkracht van gezinnen. We vragen ook om een Vlaamse verzekeringsregeling die aanzet tot zorgzaamheid, een oplossing biedt voor ‘ongelukjes’ en een financiële waarborg van ouders overbodig maakt (én verbiedt). Zodat financiële drempels helemaal wegvallen.

Kosten beheersen door samenwerking met lokale overheden

Ook een lokaal flankerend beleid kan de kosten voor onderwijs helpen beperken. Lokale overheden kunnen samen met scholen een aanpak uitwerken rond kostenbeheersing en omgaan met onbetaalde facturen of zelf middagtoezicht organiseren om extra kosten te helpen vermijden.

Heb je andere vragen over onderwijs?

Vind hier vragen en anwtoorden over onderwijs.