Draagmoederschap vanuit kinderrechten bekeken: risico’s, waarborgen en grenzen

Het Kinderrechtencommissariaat verwelkomt het voornemen van de Federale regering om een wettelijk kader voor draagmoederschap uit te werken. De huidige Belgische situatie, waarin draagmoederschap wordt gedoogd maar niet geregeld, biedt onvoldoende rechtszekerheid voor kinderen. Het ontbreken van een duidelijk kader leidt tot uiteenlopende praktijken, rechtsonzekerheid en ongelijke bescherming van kinderrechten. Vanuit kinderrechtenperspectief is een duidelijke wettelijke regeling daarom noodzakelijk.  

Voor het Kinderrechtencommissariaat staat niet het gekozen regelgevend kader centraal, maar de vraag of de rechten van kinderen daadwerkelijk worden beschermd. Kinderrechten zijn geen bijkomende aandachtspunten binnen dat kader, maar vormen de ondergrens voor de vraag of een praktijk of model aanvaardbaar is.  

Draagmoederschap vraagt een genuanceerde benadering. Er bestaan verschillende vormen van draagmoederschap, uiteenlopende nationale regelingen en complexe situaties waarin verschillende rechten en belangen samenkomen. 

Ook binnen internationale organisaties, rechtsleer en kinderrechteninstanties bestaan verschillende opvattingen over de wenselijkheid en regulering ervan. Het Kinderrechtencommissariaat erkent die complexiteit. Dit advies wil daarom ook inzicht bieden in de kinderrechtenvragen die zich daarbij stellen. 

Essentiële toetsstenen vanuit kinderrechtenperspectief

Elke regeling rond draagmoederschap moet minstens garanderen dat:  

• Het belang van het kind in alle fases van het traject een eerste overweging is; 
• Het kind vanaf de geboorte een duidelijke juridische status heeft en niet in rechtsonzekerheid terechtkomt;
• Het kind recht heeft op een naam, een nationaliteit en bescherming tegen staatloosheid;
• Het kind toegang heeft tot informatie over zijn oorsprong, afstamming en ontstaansgeschiedenis;
• Identiteits- en afstammingsgegevens correct worden geregistreerd, duurzaam worden bewaard en daadwerkelijk toegankelijk zijn en blijven voor het kind;
• Het kind kan opgroeien in een stabiele en juridisch erkende opvoedingssituatie;
• Het kind niet het voorwerp wordt van verkoop, toevertrouwing tegen betaling of andere vormen van commercialisering;
• Het kind beschermd wordt tegen uitbuiting, mensenhandel en andere schendingen van zijn rechten;
• Draagmoederschapstrajecten vooraf worden getoetst aan duidelijke wettelijke voorwaarden en waarborgen, en beslissingen over juridisch ouderschap na de geboorte worden onderworpen aan een onafhankelijke toetsing waarbij de rechten en belangen van het kind centraal staan;
• Het kind nooit de gevolgen draagt van conflicten tussen volwassenen, verschillen tussen rechtsstelsels of lacunes in regelgeving.

Beoordeling van het Kinderrechtencommissariaat

Vanuit deze toetsstenen is een ongereguleerd of louter gedoogd systeem geen verantwoorde optie. Het biedt onvoldoende garanties voor de bescherming van kinderrechten en laat te veel ruimte voor rechtsonzekerheid, verlies van identiteitsinformatie en ongelijke behandeling van kinderen. Het Kinderrechtencommissariaat pleit daarom voor een duidelijk wettelijk kader dat vertrekt vanuit de rechten van het kind en voorziet in effectieve waarborgen, begeleiding, controle en toezicht.

Het Kinderrechtencommissariaat vindt dat de risico's die verbonden zijn aan commercieel draagmoederschap te groot zijn om vanuit kinderrechten te aanvaarden. Wanneer de totstandkoming van ouderschap en de overdracht van een kind verbonden raken met financiële transacties, ontstaan fundamentele risico's op uitbuiting, verkoop van kinderen, verlies van identiteit en rechtsonzekerheid. Het feit dat sommige trajecten zonder zichtbare problemen verlopen, neemt die structurele risico's niet weg. De vraag is niet of individuele trajecten goed verlopen, maar of de rechten van alle betrokken kinderen voldoende kunnen worden beschermd.

Het Kinderrechtencommissariaat beschouwt een strikt omkaderd altruïstisch model daarom als het meest aangewezen vertrekpunt. Ook binnen zo'n model zijn duidelijke waarborgen nodig rond afstamming, identiteit, juridisch ouderschap, begeleiding van betrokkenen en onafhankelijke toetsing. 

Tot slot benadrukt het Kinderrechtencommissariaat dat kinderen die via draagmoederschap zijn geboren, ongeacht de omstandigheden van hun geboorte, recht hebben op volledige bescherming van hun rechten. Zij mogen nooit de gevolgen dragen van keuzes van volwassenen, verschillen tussen rechtsstelsels of tekortkomingen in regelgeving.

Meer nuance dan een samenvatting kan vatten

Het Kinderrechtencommissariaat formuleert in bovenstaand samenvatting de belangrijkste conclusies en aandachtspunten, maar moedigt beleidsmakers aan om ook de onderliggende analyse te lezen in het advies zelf. De samenvatting geeft de belangrijkste uitgangspunten weer, maar kan de nuances en afwegingen uit het volledige advies niet vervangen. Achter begrippen als "altruïstisch", "commercieel", "nationaal" of "grensoverschrijdend" gaan uiteenlopende praktijken en risico's schuil. De beoordeling van draagmoederschap vereist immers een zorgvuldige afweging van verschillende kinderrechten die in de praktijk nauw met elkaar samenhangen.