Een ziekenhuis is geen thuis

Sommige kinderen verblijven in het ziekenhuis niet om medische redenen, maar bij gebrek aan opvangmogelijkheden elders. Dat is in veel gevallen een schending van kinderrechten. Het gaat dan in de eerste plaats over het recht op adequate opvang. Ook andere rechten komen in gevaar: het recht op gezinsleven, onderwijs, vrije tijd en spel. 

Onze klachtenlijn kreeg al ernstige meldingen over kinderen in zo’n situatie. We spraken met leden van Zorgnet Icuro en gingen langs in zes ziekenhuizen. Daar spraken we met artsen, verpleegkundigen, vroedvrouwen en sociaal werkers. Op elk van die ziekenhuizen wordt een beroep gedaan om in crisissituaties minderjarigen zonder medische noodzaak op te vangen. We zien dat de medewerkers zich enorm inzetten om die kinderen warmte en aandacht te bieden, maar zich machteloos voelen omdat het juiste kader ontbreekt.

Het gaat over uiteenlopende situaties: baby’s die na de geboorte niet naar huis kunnen omdat er sprake is van verontrusting, kinderen en jongeren die door de jeugdrechter hoogdringend geplaatst worden bij gebrek aan plaats in (crisis)jeugdhulp, minderjarigen die om medische redenen in het ziekenhuis terechtkomen maar voor wie er geen geschikte plaats is als ze ontslagklaar zijn, baby’s en kinderen van ouders die dakloos zijn en die daarom na een ziekenhuisverblijf nergens naartoe kunnen, en jongeren die vanwege crisis thuis op spoed aankomen.

In de meeste van die situaties is er geen sprake van een medische noodzaak, maar wel van een maatschappelijke noodzaak. Heel wat medewerkers van ziekenhuizen voelen zich verantwoordelijk om te hulp te schieten, als ze weten dat er geen alternatief is. Door kinderen in noodsituaties een bed te bieden, maken ze een verschil in een context van ernstige plaatstekorten. Ze beschermen zo mee de integriteit en veiligheid van kinderen, soms kan dit zelfs levensreddend zijn. Toch wringt het: eigenlijk zou dit niet nodig mogen zijn. 

Hoeveel kinderen om niet-medische redenen in het ziekenhuis verblijven, is op dit moment niet duidelijk. Volgens cijfers van Opgroeien ging het in 2024 om 120 jongeren. Maar wellicht gaat dat maar over het topje van de ijsberg. Sowieso is elke minderjarige die ten onrechte in het ziekenhuis wordt geplaatst er een te veel.

Dit zijn onze aanbevelingen om plaatsing in ziekenhuizen om niet-medische redenen te voorkomen:

• Versterk de bescherming van ongeboren kinderen.
  Realiseer een breed toegankelijk en multidisciplinair prenataal zorgaanbod, met waar nodig extra aanklampende hulpverleningstrajecten. Breid het decreet Integrale Jeugdhulp uit zodat het ook van toepassing is op ongeboren kinderen, inclusief ondertoezichtstelling bij de jeugdrechtbank, zoals omschreven in de beleidsnota Welzijn. Onderzoek hoe inspirerende praktijken duurzaam verankerd en verspreid kunnen worden.
• Garandeer het recht op wonen voor elk kind.
  Elke baby moet van de materniteit kunnen vertrekken naar een veilige woning. Dakloosheid mag geen reden zijn om moeder en baby te scheiden.
• Zorg dat elk kind gepaste hulp krijgt.
  Versterk de jeugdhulp zodat situaties zo weinig mogelijk escaleren. Het kan niet dat kinderen in verontrustende situaties geen gepaste hulp krijgen. Toch gebeurt dat. Elk kind heeft recht op toegankelijke brede hulp, zolang dat nodig is.
• Versterk de crisishulpverlening. 
  Zorg dat er altijd plaats is voor kinderen in noodsituaties, zodat ze niet in ziekenhuizen terechtkomen.
• Trek volop de kaart van continuïteit in de hulpverlening. 
  Maak van intersectorale samenwerking tussen jeugdhulp, psychiatrie en VAPH een speerpunt.
• Maak een einde aan het of-ofverhaal van jeugdhulp en kinder- en jeugdpsychiatrie.
  Het kan niet dat kinderen met een duidelijke hulpnood geen aanbod krijgen omdat psychiatrie en jeugdhulp naar elkaar doorverwijzen.
• Ontwikkel en financier een passend psychiatrisch aanbod voor 15- tot 18-jarigen. 
  Zorg dat kinderen niet in de volwassenenpsychiatrie terechtkomen.  
   

We hameren erop dat vanuit kinderrechtenperspectief plaatsing in een ziekenhuis in veel gevallen niet te verantwoorden is. We benadrukken dat er preventieve maatregelen nodig zijn. Tegelijk stellen we vast dat dergelijke plaatsingen nu gebeuren. En we zien dat er in de huidige praktijk ruimte is om die kindvriendelijker te laten verlopen. Ook al doen ziekenhuizen de nodige inspanningen en organiseren ze zich op de maatschappelijke nood. Daarom doen we deze aanbevelingen: 

• Verzacht de overbrenging van het kind.
  Zorg dat de overbrenging naar het ziekenhuis zo kindvriendelijk mogelijk verloopt, ook als de politie dat doet.
• Zorg dat professionals op een zorgzame manier informatie kunnen delen in het belang van het kind.
  Zet verder in op vorming over het beroepsgeheim bij professionals.
  Teken een juridisch kader uit voor informatiedeling bij verontrusting, maar ga omzichtig om met het beroepsgeheim.
• Versterk de samenwerking tussen gerecht en ziekenhuis.
  Zorg voor goede afstemming tussen jeugdrechters, parket en instanties waar geplaatst wordt, in dit geval de ziekenhuizen. Zorg voor tijdige beschikkingen. Als de jeugdrechter een beslissing neemt, dan is het aan de jeugdrechter, de sociale dienst van de jeugdrechtbank en het parket om de ouders daarvan op de hoogte te brengen.
• Zorg dat alle informatie voorhanden is. 
  Als een uithuisplaatsing dreigt, zorg dan dat alle nodige informatie over het kind (zoals informatie over voeding en slaapgewoonten) voorhanden is en overgedragen kan worden. Zowel bij plaatsing als bij vertrek. Bij voorkeur is er een aanspreekpunt voor hulpverlening die ook buiten de kantooruren bereikbaar is.
• Neem het recht op contact met gezinsleden mee bij die beslissingen. 
  Hou voor ogen dat een plaatsing voor hoogspanning zorgt: zowel bezoeken van ouders als een contactverbod stellen ziekenhuizen voor uitdagingen. Een plaatsing in een ziekenhuis is in die zin in tegenspraak met het recht op een gezinsleven. Jeugdrechters wensen een mate van observatie die het ziekenhuis niet kan bieden. Besef dat het recht op een gezinsleven ook het recht op contact met broers en zussen inhoudt, wat in ziekenhuizen niet te realiseren valt als broers en zussen op verschillende plaatsen verblijven.
• Zorg dat het recht op vrije tijd en spel zoveel mogelijk gerespecteerd wordt.
  Vrijwilligers kunnen daarin een belangrijke rol spelen. Zorg dat zij kunnen werken in een duidelijk kader.
• Respecteer zoveel mogelijk het recht op onderwijs. 
  Merk op dat een plaatsing in het ziekenhuis het recht op onderwijs ernstig hypothekeert.
• Waardeer professionals die zorg dragen voor kinderen. 
  Geef ze maatschappelijke waardering, en zorg voor genoeg financiering.
• Zorg dat de kosten van de plaatsing niet meer ten laste van de ouders komen.