Een federaal regeerakkoord met aandacht voor de belangen van kinderen en jongeren

Voor de 1,3 miljoen kinderen en jongeren onder de 18 jaar in Vlaanderen is het beleid van de federale regering enorm belangrijk. Hoewel ze zelf niet kunnen stemmen, raken veel beslissingen kinderen en jongeren van dichtbij, en blijven zij de gevolgen ervan het langst voelen. Voor hen moeten we extra waakzaam zijn want ze zitten in een afhankelijke positie en ze zijn in volle ontwikkeling. Als ze iets moeten missen, treft ze dat nu, maar het heeft ook een impact op hun toekomst. Beleid kan en moet ervoor zorgen dat hun rechten realiteit worden. Soms is dat niet het geval of zet beleid hun rechten zelfs onder druk. Die kinderen en jongeren rekenen op de beleidsmakers om hun belangen telkens opnieuw centraal te stellen.

We lazen het nieuw federaal regeerakkoord met veel aandacht. Dat akkoord en de aangekondigde maatregelen hebben een grote impact op het leven van kinderen en jongeren in Vlaanderen. Denk aan hun gezondheidszorg, het armoedebeleid, het beleid rond gelijke kansen en migratie, justitie en politie, mobiliteit en klimaat. Het is cruciaal om de integriteit van kinderen en hun rechten in al die domeinen te beschermen en te respecteren én om genoeg te investeren in kinderen en jongeren. En ze te betrekken bij en effectief een stem te geven in hoe beleid verder vorm krijgt, want dat raakt ze in hun dagelijkse leven.

In deze nota formuleren we onze reactie. Deze tekst bevat geen volledige opsomming van alle thema’s die raken aan kinderen en jongeren en hun rechten. De analyse is gebaseerd op de expertise van het Kinderrechtencommissariaat. We staan open voor gesprekken over andere relevante onderwerpen die hier niet aan bod komen.

Waardering voor de aandacht voor kinderen en jongeren

We spreken in eerste instantie onze waardering uit voor de aandacht voor de situatie van kinderen en jongeren in het akkoord. Er staan maatregelen in waar het Vlaams Kinderrechtencommissariaat al lang om vraagt. Wij erkennen de stappen om de leefomstandigheden van kinderen te verbeteren en de basisrechten van kinderen te waarborgen. Zo zijn we onder meer verheugd over de volgende maatregelen die we in het regeerakkoord zien staan:

• de modernisering van het Afstammings- en Familierecht en het feit dat de regering het belang van het kind centraal wil zetten in deze hervorming
• de versterking van de familierechtbanken en jeugdrechtbanken op basis van inzichten uit onderzoek en het plan om ervoor te zorgen dat kinderen in een kindvriendelijke omgeving terechtkomen als ze gehoord worden in rechtszaken die hen aanbelangen.
• de uitwerking van een ouderschapsplan in geval van scheiding en van een statuut voor zorgouders
• de versterking van de slagkracht van de Dienst voor Alimentatievorderingen om armoede bij éénoudergezinnen te bestrijden
• de opheffing van de anonimiteit van donoren in de wet op de medisch begeleide voortplanting
• het voornemen om een wettelijke regeling uit te werken voor draagmoederschap of ‘draagvrouwschap’
• het historisch onderzoek naar illegale interlandelijke adopties dat de regering wil opzetten
• het voornemen om een Kindtoets in het politiewerk te realiseren
• het feit dat er een uniform, onafhankelijk en effectief controle- en klachtensysteem komt over het optreden van de politie
• de structurele samenwerking voor jongeren die delicten plegen tussen onderwijs, jeugdwerk, jeugdzorg, politie, justitie en hulpverlening. Ook wij zijn ervan overtuigd dat alleen repressieve maatregelen geen duurzame oplossingen zijn.
• het feit dat de regering lokale politiezones oproept om te zorgen voor een goed werkende jeugdbrigade met jeugdinspecteurs die opgeleid zijn om met jongeren te werken
• het plan om een kader uit te werken voor kinderen en jongeren in de wet op de Patiëntenrechten
• het klachtrecht en de opleiding en het statuut van ombudspersonen in de gezondheidszorg dat de regering wil versterken, wat belangrijk is voor de bescherming van kinderrechten in de zorg
• de focus op de mentale gezondheid van de jeugd en op de versterking en ondersteuning van ouders. Ook de verdere volledige terugbetaling van eerstelijnspsychologische zorg voor kinderen en jongeren, de maximale toegankelijkheid ervan en de aandacht voor continuïteit en samenwerkingen in de kinderpsychiatrische zorg voor minderjarigen vinden we positief. En het onderzoek dat men plant rond de impact van overmatig schermgebruik en sociale media op jongeren om daar het gezondheidsbeleid op af te stemmen.
• de bescherming van de fysieke en psychologische integriteit en de lichamelijke autonomie van personen met variaties in seksekenmerken
• de oprichting van extra referentiecentra voor genitale verminking en de preventiecampagnes voor risicofamilies en professionals
• het erkennen van de ervaringsdeskundigheid van mensen in armoede en hun participatie, het opvoeren van de strijd tegen dak- en thuisloosheid en de strijd tegen de schuldindustrie en het rekening houden met het feit dat er minderjarige kinderen in het gezin zijn
• het streven naar een ambitieus federaal actieplan om racisme, discriminatie en onverdraagzaamheid aan te pakken
• het verder werken aan verkeersveiligheid en vision zero. We vragen in het mobiliteitsbeleid een kindnorm te gebruiken. Dat betekent dat het kind het referentiepunt is voor de modale weggebruiker en de gebruiker van het openbaar vervoer. Iedere andere fietser, wandelaar of gebruiker van het openbaar vervoer plukt daar mee de vruchten van.

Zorgen en aandachtspunten

Tegelijk delen we vanuit onze expertise en ervaring ook onze zorgen en aandachtspunten om constructief bij te dragen aan de verdere versterking van de positie van kinderen en hun rechten in België. Met name voor kinderen en jongeren in een kwetsbare situatie door armoede of migratie lezen we in het regeerakkoord zaken waar we vragen of bezorgdheden bij hebben vanuit kinderrechtenperspectief. We zijn bezorgd over: 

• de geplande besparingen en de impact op mensen in armoede en nieuwkomers. We vragen de regering om het recht op een degelijke levensstandaard voor elk kind mee te beschermen en het beleid daarop uit te tekenen.
• een aantal bepalingen in het regeerakkoord die rechtstreeks raken aan mensenrechten en kinderrechten. Zoals de bepalingen over het recht op protest die ook raken aan het recht op privacy van burgers, ook minderjarigen.
• de belofte om de gemaakte afspraken in het kader van het Akkoord van Parijs en de Europese klimaat- en energiedoelstellingen na te leven. Er zal hier doortastend beleid nodig zijn. We vragen om een kindnorm te hanteren voor het beleid voor ons leefmilieu en om kinderen en jongeren te betrekken.
• De afbouw van de Lokale Opvanginitiatieven (LOI’s) en de beoogde verschuiving naar kleinschalige collectieve opvang met aangepaste begeleiding voor kwetsbare profielen. De opvang van minderjarigen moet beter dan vandaag. Het Kinderrechtencommissariaat krijgt veel meldingen over collectieve opvangcentra die nu al functioneren onder de minimumnorm waardoor basisbehoeften van kinderen, jongeren en gezinnen niet genoeg worden vervuld. Die structurele tekorten hebben vandaag een ernstige impact op het welzijn van kinderen en jongeren.
• de voorgestelde snelle uitvoering van leeftijdstesten die niet strookt met het Europees Asiel- en Migratiepact, dat een tweeledige aanpak voorstelt met eerst een multidisciplinaire beoordeling door gekwalificeerde experts.
• de plannen met de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV) omdat die de onafhankelijkheid en rechtszekerheid in gevaar kunnen brengen.
• de strengere voorwaarden voor gezinshereniging. De kortere aanvraagtermijn voor erkende vluchtelingen, de lange wachttijd en de hoge inkomensvoorwaarden voor subsidiair beschermden maken gezinshereniging erg moeilijk. Toch vraagt het VN-Kinderrechtenverdrag dat overheden daar met ‘welwillendheid, menselijkheid en spoed’ mee omgaan.
• de aparte dienst voor niet-begeleide minderjarigen bij de FOD Asiel en Migratie doet ook vragen rijzen. Het is momenteel niet duidelijk of de Dienst Voogdij de nieuwe dienst wordt of dat er een andere structuur komt. Er is het risico dat als de bescherming van niet-begeleide minderjarigen onder de bredere FOD Migratie valt, het belang van de minderjarige ondergeschikt wordt aan migratiecontrole.

In het domein van justitie is er een belangrijke prioriteit vanuit kinderrechten die we niet terugvinden in het regeerakkoord. Het Kinderrechtencommissariaat vraagt al jaren om het recht op een geweldloze opvoeding te verankeren in de wet. België heeft nog altijd geen wettelijk verankerd verbod op geweld in de opvoeding. Dat maakt ons bijna het laatste land in Europa waar dat geweld niet uitdrukkelijk verboden is. Het Europees Comité voor Sociale Rechten veroordeelde België in 2003 en 2015 omdat er geen uitdrukkelijk en volledig wettelijk verbod is op elke vorm van lijfstraffen voor kinderen. Ook het VN-Comité voor de Rechten van het Kind uitte al verschillende keren zijn bezorgdheid over de situatie in België.